وضعیت بهداشتی ایران در ابتدای قرن چهاردهم هجری (اواخر قاجار و پهلوی اول)
کتاب «صحیحه کل مملکتی» نوشته دکتر کیومرث ناصری، تصویری مستند و چندبعدی از وضعیت بهداشت ایران در مقطع حساس انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی اول ارائه میدهد. این کتاب در حقیقت ترجمه و تدوین سه گزارش تاریخی است: گزارش دکتر جان گیلمور (کارشناس جامعهملل در سال ۱۹۲۴)، گزارش دکتر نیلگان (پزشک انگلیسی مقیم بیست ساله ایران) و گزارش دکتر ابوالقاسم شیخ (معاون صحیه کل مملکتی) به کمیته بهداشت جامعه ملل.
آنچه این سه روایت را متمایز میکند، نگاه متفاوت هرکدام به یک واقعیت واحد است: یکی از دیدگاه کارشناس خارجی، دیگری با تجربه زیستهی بیست ساله، و سومی از درون ساختار بهداشتی ایران.
دورهای که کتاب به آن میپردازد، از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ سالهای پایانی قاجار و آغاز پهلوی اول، زمانی که ایران در آستانه ورود به دنیای مدرن ایستاده بود. گزارشها نشان میدهند که وضعیت بهداشت عمومی در این سالها چگونه بود: مالاریا (تب نوبه) به عنوان شایعترینبیماری و مهمترینعلت از کار افتادگی مردم، اپیدمیهای مکرر وبا و طاعون، شیوع سل، سیفلیس، تراخم و تیفوس، و نبود هرگونه سیستم منظم برای مقابله با این فجایع. در تهران سال ۱۳۰۲ خورشیدی، آمار مرگومیر ۴۵۸۸ مسلمان، ۴۴ ارمنی و ۹ زرتشتی ثبت شده، اما جالب اینکه تلفات جامعه کلیمیان «معلوم نیست»؛ نشانهای از نادیده گرفته شدن اقلیتهای مذهبی در آمار رسمی آن دوره.
در برابر این تصویر تاریک، نشانههایی از حرکت به سمت مدرنیته نیز دیده میشود: تأسیس مجلس حفظالصحه، تصویب قانون طبابت ۱۲۹۰، راهاندازی برنامه مایهکوبی آبله که وارد چهاردهمین سال خود شده بود، و تلاش برای ایجاد قرنطینههایی در خلیج فارس. اما همه این اقدامات با کمبود شدید بودجه، نبود پزشک متخصص بهداشت عمومی، و ضعف ساختارهای اداری دستبهگریبان بود. پزشکان جوانی که بهکار گرفته میشدند، گرچه در اروپا تحصیل کرده بودند، اما تخصصی در بهداشت عمومی نداشتند و نظام آموزشی مدرسه طب تهران هنوز از استانداردهای جهانی عقب بود.
کتاب همچنین به معضلات اجتماعی عمیقی اشاره میکند: مصرف گسترده تریاک به عنوان یک بحران بهداشتی، شیوع بیماریهای مقاربتی، اپیدمیهای حیوانی مثل سیاهزخم و طاعون گاوی، و رفتوآمد میلیونی زوّار به عتبات عالیات بدون هیچگونه کنترل بهداشتی در مرزها. در چنین شرایطی، تنها واکنش مسئولان در برابر اپیدمیها، بستن راهها و قطع ارتباط شهرهای آلوده بود؛ همان روش سنتی که ریشههای قرون وسطایی داشت.
آنچه کتاب «صحیحه کل مملکتی» را به کتابی منحصربهفرد تبدیل میکند، نگاه دقیق و موشکافانهای است که هم از بالا (نگاه کارشناسی گیلمور) و هم از درون (تجربه نیلگان و گزارش شیخ) به وضعیت ایران دارد. این کتاب نه فقط برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ پزشکی، که برای هرکس که به دنبال درک واقعی از ایرانِ آن مقطع تاریخی است، خواندنی و عبرتآموز خواهد بود. ایران در آستانه پهلوی اول، کشوری بود با جمعیت حدود ۱۰ میلیون و تنها ۳۰۰ پزشک تحصیلکرده، که تازه نخستین گامهای لرزان را برای ساختن نظام بهداشت عمومی مدرن برمیداشت… .
